در شرایط جنگی، جبهۀ حق فقط با سلاح و تجهیزات نظامی از خود دفاع نمیکند، بلکه بیش و پیش از آن با «انسجام درونی» و «همافزایی اجتماعی» به میدان میآید. هر اندازه این انسجام بیشتر باشد، قدرت جامعه در برابر دشمن افزونتر خواهد بود؛ از سوی دیگر نیز هرقدر این رشته سست شود، حتی در صورت برخورداری از امکانات فراوان، آسیبپذیری آن بیشتر میشود. بر همین اساس قرآن کریم در کنار توصیه به جهاد، صبر، ثباتقدم و اطاعت از خدا و رسول، به بایستۀ بنیادین اجتماعی نیز توجه ویژه داده است: حفظ وحدت.
قرآن برای حفظ وحدت، تنها به یک توصیه کلی بسنده نمیکند، بلکه دو راهبرد مکمل و متمایز را پیشروی جامعه ایمانی قرار میدهد:
نخست: نهی از نزاع و کشمکش داخلی؛
دوم: فرمان به اعتصام و چنگزدن همگانی به محورهای وحدتبخش.
این دو راهبرد با اینکه به یک مقصد منتهی میشوند، یکسان نیستند؛ چراکه ممکن است جامعهای اهل نزاع و درگیری نباشد، اما هنوز به وحدت فعال و همافزایی نرسیده باشد. به تعبیر دیگر، نبودِ نزاع لزوماً به معنای تحقق وحدت نیست.
برای تقریب به ذهن میتوان جامعه را به اتاقی در سرمای سخت زمستان تشبیه کرد؛ اگر بخواهیم این اتاق گرم بماند، یک گام آن است که همه درزها و منافذ را ببندیم تا سرما نفوذ نکند؛ این مانند «پرهیز از نزاع» است. اما آیا با بستن درزها، اتاق خودبهخود گرم میشود؟ روشن است که پاسخ منفی است. برای گرما باید منبع حرارت را نیز فراهم کرد؛ بخاری یا آتشی که فضای اتاق را گرم کند؛ این مانند «ایجاد وحدت» است. پس رفع مانع، لازم است، اما کافی نیست؛ مقتضی نیز باید فراهم شود. جامعه نیز چنین است: اگر از نزاع فاصله بگیرد، فقط مانع برطرف شده است و از وضعیت بحرانآلود نجات یافته است؛ اما برای رسیدن به وضعیت مطلوب، باید مقتضی نیز حاصل شود و پیوندهای وحدتآفرین نیز فعال گردد.
برای مبلغان دینی، فهم این تمایز بسیار مهم است. گاهی تمام تلاش بر خاموشکردن آتش اختلافها متمرکز میشود، درحالیکه اگر در کنار آن، محورهای وحدتبخش تقویت نشوند، جامعه در وضعیت سردِ بیتفاوتی باقی میماند. از سوی دیگر، گاهی بر وحدت شعار داده میشود؛ اما نزاعهای پنهان و آشکار در عمل ریشههای آن را میخشکاند. قرآن به هر دو بُعد با دقت توجه کرده است؛ هم میفرماید «وَلا تَنَازَعُوا»[1] و هم دستور میدهد «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا».[2]
این نوشتار در دو بخش اصلی دنبال میشود؛ در بخش نخست، راهبرد سلبی قرآنی «پرهیز از تنازع» در شرایط جنگی بررسی میشود؛ بخش دوم اختصاص به تحلیل راهبرد ایجابی قرآن یعنی «حفظ وحدت اجتماعی» و راهکارهای تحقق آن دارد.
)