آثار خشوع در نماز از منظر آیات و روایات

بی‌تردید نماز معراج مؤمن،^[1] نور چشمان رسول اعظم(ص) ^[2] و ستون استوار دین اسلام است.^[3] این عبادت ممتاز نه‌تنها بهترین مناسک بندگی محسوب می‌شود، بلکه معیار پذیرش سایر اعمال^[4] و قوی‌ترین عامل بازدارنده انسان از ناهنجاری‌ها و گناهان است.^[5] اما پرسش بنیادین اینجاست: اگر نمازی دارای چنین آثار شگرفی است، چرا با وجود اقامه روزانه آن از سوی مؤمنان، همچنان شاهد تداوم گناه، جرم و جنایت در جامعه هستیم؟
نماز مجموعه‌ای از ارکان، آداب و شرایط است که تحقق کامل آن ضامن بروز آثار مطلوب خواهد بود؛ ازاین‌رو در غیاب یکی از این شاخصه‌ها، تأثیرگذاری نماز کم‌رنگ می‌شود. از برجسته‌ترین شرایط نماز، خشوع است. خشوع آن حضور قلب است که نماز را از مجموعه‌ای از حرکات مکانیکی صرف، به گفتگویی عاشقانه با خداوند متعال تبدیل می‌کند.
متأسفانه بخش عمده‌ای از نمازهای ما فاقد این روح حیات‌بخش است؛ ازاین‌رو قرآن و روایات بر اهمیت خشوع تأکید کرده‌اند. امام سجاد(ع) عرضه می‌دارد: «و أَعوذُ بکَ مِن نَفْسٍ لا تَقْنَعُ و بَطْنٍ لا یشْبَعُ، و قَلبٍ لا یخْشَعُ:^[6] خدایا، به تو پناه می‌برم از نفسى که قانع نمی‌شود و شکمى که سیر نمی‌گردد و دلى که خاشع نمی‌شود».
نگاشته حاضر در پی آن است که ضمن تبیین جایگاه حقیقی خشوع، به تشریح آثار عمیق دنیوی و اخروی این صفت در نماز بپردازد.
 
[1]. محمدباقر مجلسی، بحار الأنوار، ج ‏79، ص 303.
[2]. محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعة، ج ‏2، ص 144.
[3]. محمد بن على ابن‌بابویه، الأمالی، ص 641.
[4]. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج ‏3، ص 268.
[5]. «إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى‏ عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْکَر» (عنکبوت: 45).
[6]. على بن موسى ابن‌طاووس،  الإقبال بالأعمال الحسنة، ج ‏1، ص 174.