یقظه و بیداری معنوی: عوامل و برنامه‌های عملی

ماه مبارک رمضان بهترین محیط تمرین بندگی برای خودسازی است؛ زیرا:
۱. عوامل تربیت معنوی در این ماه فراوان وجود دارد. رسول گرامی اسلام(ص) فرمود: «أَنْفَاسُکُمْ فِیهِ تَسْبِیحٌ وَ نَوْمُکُمْ فِیهِ عِبَادَةٌ وَ عَمَلُکُمْ فِیهِ مَقْبُولٌ وَ دُعَاؤُکُمْ فِیهِ مُسْتَجَاب:^[1] نفس‌های شما در این ماه تسبیح است و خوابتان عبادت و اعمالتان مقبول و دعایتان در این ماه مستجاب است».
۲. تربیت معنوی نیازمند مقتضیات و زمینه‌هایی است تا تربیت را برای سالک تسهیل نماید و این تسهیلگری تربیتی در ضیافت الهی وجود دارد؛ به تعبیر پیامبر اکرم(ص): «إِنَّ أَبْوَابَ الْجِنَانِ فِی هَذَا الشَّهْرِ مُفَتَّحَةٌ فَاسْأَلُوا رَبَّکُمْ أَنْ لَا یُغَلِّقَهَا عَلَیْکُمْ وَ أَبْوَابُ النِّیرَانِ مُغَلَّقَةٌ فَاسْأَلُوا رَبَّکُمْ أَنْ لَا یُفَتِّحَهَا عَلَیْکُمْ:^[2] در این ماه درب‌های بهشت به روی شما گشوده است؛ پس از خدا درخواست کنید که آن را به روی شما نبندد. و درب‌های جهنم به روی شما بسته است؛ پس از خدا درخواست کنید که آن را به روی شما نگشاید».
۳. موانع تربیت معنوی به‌شدت در این ماه محدود می‌گردد، نفس اماره به علت قرارگرفتن در گرسنگی و تشنگی ضعیف می‌شود و فعالیت شیاطین محدود می‌گردد: «وَ الشَّیَاطِینُ مَغْلُولَةٌ فَاسْأَلُوا رَبَّکُمْ أَنْ لَا یُسَلِّطَهَا عَلَیْکُمْ:^[3] دست شیاطین در این ماه بسته است؛ پس از خدا درخواست کنید که آنها را بر شما مسلط نکند».
اهل معرفت، یقظه و بیداری معنوی را نخستین گام برای تربیت می‌دانند:
منزل اوّل انسانیت، «یقظه» است و آن بیدارشدن از خواب غفلت و هشیارشدن از سکر طبیعت است، و فهمیدن اینکه انسان مسافر است، و هر مسافر زاد و راحله می‏خواهد. زاد و راحله انسان، خصال خود انسان است. مرکوب این سفر پر خوف و خطر و این راه تاریک و باریک و صراط احدّ از سیف و ادقّ از شعر (مو) همت مردانه است. نور این طریق مظلم ایمان و خصال حمیده است. اگر سستی کند و فتور نماید، از این صراط نتواند گذشت، به رو در آتش افتد و با خاک مذلت یکسان شده به پرتگاه هلاکت افتد. و کسی که از این صراط نتواند گذشت، از صراط آخرت نیز نتواند گذشت.^[4]
حضرت علی(ع) با هشدار به غفلت‌زدگان در‌گناه‌مانده فرموده‌اند: «یَا أَیُّهَا الْإِنْسَانُ مَا جَرَّأَکَ عَلَى ذَنْبِکَ وَ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ وَ مَا أَنَّسَکَ بِهَلَکَةِ نَفْسِکَ أَمَا مِنْ دَائِکَ بُلُولٌ أَمْ لَیْسَ مِنْ نَوْمَتِکَ [نَوْمِکَ‏] یَقَظَةٌ أَمَا تَرْحَمُ مِنْ نَفْسِکَ مَا تَرْحَمُ مِنْ غَیْرِکَ:^[5] اى انسان، چه چیز تو را بر گناه جرئت داده؟ و در برابر پروردگارت فریفته ساخته؟ و نابودى خودت را عادی جلوه داده است؟ آیا بیمارى تو قابل درمان نیست؟ و آیا خواب‌زدگى تو بیدارى ندارد؟ چرا آن‌گونه که به دیگران رحم مى‏کنى، به خود رحم نمى‏کنى».
[1]. احمد بن محمد ابن‌عقده، فضائل امیرالمومنین7، ص ۱۳۳؛ محمد بن علی ابن‌بابویه، عیون اخبار الرضا 7، ج ۱، ص ۲۹۵.
[2]. همان.
[3]. همان.
[4]. سیدروح‌الله موسوی خمینی، شرح چهل حدیث، ص 98.
[5]. محمد بن حسین سیدالرضی، نهج‌البلاغه، خطبه 223.