کارکرد مناسکی ماه رمضان در بازتولید سرمایه اجتماعی

امروزه در کنار سرمایه‌های انسانی، مالی و اقتصادی، سرمایه دیگری به نام سرمایه اجتماعی^[1] پای به میدان مباحثات اندیشمندان نهاده ‌است. سرمایه اجتماعی از انواع سرمایه‌های بشری است که دست‌یابی به اهداف فردی و جمعی را تسهیل می‌کند و افزایش‌دهنده ضریب موفقیت است.^[2] سرمایۀ اجتماعی از سرمایه‌های کلیدی در هر جامعه است که نقش بسزایی در کارآمدی حکومت و تأمین رفاه پایدار دارد. سرمایۀ اجتماعی دارای ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است و هر یک از آنان دارای شاخص‌های مختلفی است.^[3]
هرچند سرمایۀ اجتماعی بحثی نوظهور است که از دهه ۱۹۷۰ در ادبیات توسعه در کنار سایر سرمایه‌های اقتصادی، فیزیکی و انسانی مطرح شده ‌است؛ اما مفهوم آن به روابط و پیوندهای بین انسان‌ها مربوط می‌شود و موجب همکاری متقابل بین آحاد جامعه و استحکام پایه‌های اجتماع می‌گردد که در آموزه‌های دینی به‌ویژه دین اسلام به‌وفور یافت می‌شود.^[4]
از نظر فوکویاما، سرمایۀ اجتماعی حاصل ارزش‌ها و هنجارهایی است که همکاری‌های متقابل و مشارکت اجتماعی داوطلبانه را ترغیب می‌کنند.^[5] هنجارهایی که تولید سرمایه اجتماعی می‌کند، باید شامل سجایایی از قبیل صداقت، ادای تعهد و ارتباطات دوجانبه باشد.^[6] سرمایه اجتماعی حاصل اعتماد، مشارکت و همکاری‌های داوطلبانه است.^[7]
در اندیشه امام‌خمینی; بر اهمیت سرمایه اجتماعی، حفظ، تقویت و به‌کارگیری آن در تحقق و تداوم آرمان‌های انقلاب اسلامی به‌ویژه احیای هویت اسلامی، استقلال، عدالت و آزادی تأکید شده است.^[8]
پایه‌های اصلی سرمایه اجتماعی ممکن است بر اثر استفاده نابجا یا تحول روان‌شناختی و جامعه‌شناختی رو به زوال نهد و زمینه‌های نابودی و محوشدن آن فراهم گردد یا سرمایه‌های اجتماعی منفی در جامعه شکل ‌گیرد که در هر حالت سبب سقوط نظام سیاسی و اجتماعی موجود می‌گردد. تضعیف یا تخریب نظام ارزشی و هنجاری، اعتماد اجتماعی، مشارکت سیاسی و اجتماعی و شبکه روابط اجتماعی از عوامل فرسایش سرمایه اجتماعی هستند.^[9]
به طور کلی سرمایۀ اجتماعی را می‌توان در سه بعد کلیدی دسته‌بندی کرد:

اعتماد اجتماعی )اعتماد میان افراد و نهادها)؛
شبکه‌های اجتماعی )ارتباطات رسمی و غیررسمی میان افراد و گروه‌ها)؛
هنجارها و ارزش‌های مشترک )که رفتارهای جمعی را جهت‌دهی می‌کنند).

 
[1]. social capital.
[2]. محمدخضری، «دولت و سرمایه اجتماعی»، ص ۳۳.
[3]. امیررضا صالحی امیری و اسماعیل کاوسی، سرمایه اجتماعی، ص 13-29.
[4]. محمد علینی، سرمایه اجتماعی در آموزه‌های اسلامی، ص 19.
[5]. فرانسیس فوکویاما، سرمایه اجتماعی و حفظ آن، ص 26.
[6]. همو، پایان نظم (سرمایه اجتماعی و حفظ آن)، ص ۱۱.
[7]. David Robinson, p 2.
[8]. سیدروح‌الله موسوی خمینی، آداب الصلاة، ص ۲۳۶.
[9]. یوسف فتحی، سرمایه اجتماعی در اندیشه امام خمینی;، ص ۲۲۵.