معاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قمفصلنامه ره توشه2980-880462320251023جنگ ترکیبی دشمن علیه امنیت سیاسی و راهکارهای قرآنی مقابله با آن5167869810.22081/rt.2025.73362.1518FAسید سجادآل سید غفورمحقق رسمی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامیJournal Article20251102امروزه جمهوری اسلامی ایران با پیچیدهترین شکل تهدیدات تحت عنوان جنگ هیبریدی یا همان جنگ ترکیبی مواجه است. این پدیده که تلفیقی از تهدیدات نظامی، سایبری، اقتصادی، روانی و اطلاعاتی است، اساس امنیت سیاسی کشور را نشانه رفته است. پرسش این است که چگونه میتوان با الهام از مفاهیم و راهبردهای قرآنی، الگویی بومی برای ارتقای امنیت ایران در برابر جنگ ترکیبی طراحی کرد.
قرن بیستویکم شاهد تحولات شگرفی در عرصه منازعات بینالمللی بوده است. اگرچه جنگهای کلاسیک همچنان محتملاند، اما شکل بیشتر تهدیدها به سمت جنگهای نامتقارن، پیچیده و چندبعدی موسوم به «جنگ ترکیبی»<sup>[1]</sup> حرکت کرده است. این نوع جنگ با بهکارگیری همزمان و هماهنگ ابزارهای نظامی، غیرنظامی، متعارف و نامتعارف، مرز بین جنگ و صلح را مخدوش میکند و هدف نهایی آن نه فقط شکست نظامی بلکه تسلیم سیاسی، فروپاشی داخلی و تغییر رفتار نظام حاکم بوده است.
جمهوری اسلامی ایران به دلیل موقعیت راهبردی، ایدئولوژی مستقل و نقشآفرینی فعال، همواره در کانون تهدیدهای دشمنان قرار داشته است. این تهدیدها در سالهای اخیر ماهیت ترکیبی به خود گرفتهاند؛ از تحریمهای همهجانبۀ اقتصادی و حملات سایبری تا جنگ روانی گسترده از طریق رسانهها و شبکههای اجتماعی و دامنزدن به اغتشاشات داخلی. مقابله مؤثر با این پدیده چندوجهی، مستلزم تدوین استراتژیهایی است که افزون بر بهرهگیری از ابزارهای مدرن، ریشه در فرهنگ، اعتقادات و باورهای بومی جامعه داشته باشد.
با پذیرش این فرض که آموزههای قرآنی در جایگاه مهمترین منبع معرفتی بشر، دربرگیرندۀ بینشهای استراتژیک برای مدیریت بحران و اداره جامعه هستند، مطالعات میانرشتهای میان علوم سیاسی، امنیتی و تفسیر قرآن کریم، در مقام پاسخگویی به این پرسش است که مؤلفههای اصلی جنگ ترکیبی علیه ایران کداماند؟ و چگونه میتوان با الهام از قرآن، راهبردهایی برای خنثیسازی آنها تدوین کرد؟
[1] .Hybrid Warfare.https://rahtoosheh.dte.ir/article_78698_fe77c8fdae3c1f2ef1c32cb17e02a523.pdfمعاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قمفصلنامه ره توشه2980-880462320251023سنت نصرت الهی در یاری جبهه حق از منظر قرآن17267869910.22081/rt.2025.73363.1519FAمحمدعزتی بخشایشدانشآموخته سطح چهار حوزه علمیه قمJournal Article20251102یکی از سنتهای تغییرناپذیر الهی که در آیات قرآن کریم و تجربۀ تاریخی امتها تکرار شده است، نصرت الهی است. بر اساس این سنت، خداوند متعال افزون بر یاری پیامبران و مؤمنان، درنهایت پیروزی را نصیب جبهه حق میکند. تاریخ بشر و مقاومت مؤمنان در برابر طاغوتها و مستکبران، گواهی روشن بر تحقق این وعده الهی است. در طول مسیر اگرچه گاهی شکستهای ظاهری، رنجها و ابتلائات سهم مؤمنان میشود، اما این رخدادها نقض نصرت الهی نیست، بلکه زمینهساز پیروزیهای پایدار و برکات گسترده است. قرآن کریم با بیان آیات متعدد، وعدۀ نصرت را تضمین میکند و رهبران الهی و مصلحان نیز با تکیه بر همین سنت، استقامت و پایداری در برابر دشمنان را تبیین نمودهاند. نوشتار حاضر ضمن بررسی ادله قرآنی نصرت الهی، شرایط و لوازم تحقق آن را بیان میکند و نشان میدهد که ایمان، عمل برای خدا، استقامت در راه حق، توکل و آمادگی دفاعی، مقدمهای بهرهمندی از این سنت قطعی الهی است.https://rahtoosheh.dte.ir/article_78699_ecba848270533081ba95927942949a6c.pdfمعاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قمفصلنامه ره توشه2980-880462320251023راهکارهای قرآنی مدیریت افکار نوجوانان در جنگها و شرایط بحرانی27367870010.22081/rt.2025.73367.1522FAمحمدفکوریدانشآموخته سطح 4 حوزه علمیه قمJournal Article20251102ترس و اضطراب در مواقع بحرانی مانند جنگ، واکنشی طبیعی به شمار میآید؛ اما اگر بهدرستی کنترل نشود، میتواند آسیبهای جدی به فرد وارد کند. در این شرایط نهتنها جسم انسان، بلکه روح و روان او نیز در معرض خطر قرار میگیرد. ترس یا جبن دارای دو جنبه است: جنبهای ستایششدنی که نشاندهندۀ ترس عقلانی و منطقی است؛ جنبهای مذموم که بیانکنندۀ ضعف نفس و سستی آن است. در متون دینی به اهمیت مدیریت ترس و اضطراب تأکید شده است. ترس از جنگ بخشی از غریزه بقاست که خداوند در وجود انسانها قرار داده است و سرکوب آن نمیتواند مؤثر باشد. بنابراین باید این ترس به گونهای مدیریت شود که به ترس مذموم تبدیل نگردد. نوجوانان در شرایط جنگ و بحران گروهی آسیبپذیر و نیازمند توجه ویژه هستند؛ ازاینرو کنترل ترس و اضطراب آنان از اهمیت بالایی برخوردار است و میتوان این موضوع را از دیدگاه آیات و روایات اسلامی بررسی کرد. با توجه به آموزههای اسلامی، میتوان راهکارهای مؤثری برای کنترل ترس نوجوانان در شرایط جنگی ارائه داد و این روشها میتوانند به نوجوانان کمک کنند با آرامش و اطمینان بیشتری با چالشهای ناشی از جنگ روبرو شوند.https://rahtoosheh.dte.ir/article_78700_358167dc2aacad8f3d937ef23e08f0dd.pdfمعاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قمفصلنامه ره توشه2980-880462320251023راهکارهای قرآنی تقویت سلامت معنوی جامعه و تأثیر آن در استقامت و پایداری37467870110.22081/rt.2025.73234.1515FAعیسیعیسیزادهعضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامیJournal Article20251019برخورداری جامعۀ اسلامی از سلامت معنوی، نقش تعیینکنندهای در استقامت و پایداری آن جامعه در مقابله با دشمنان دارد؛ همانگونه که بهرهمندی انقلابیون و مجاهدان کشور عزیز ایران از این ویژگی معنوی سبب پیروزی ملت قهرمان ایران در مقابل رژیم طاغوت و موجب سربلندی رزمندگان اسلام در هشت دفاع مقدس شده است. بر همین اساس ضرورت دارد در ادامۀ مبارزه با دشمنان، این روحیه معنوی امت حفظ شود و راهکارهای تقویت این ویژگی با بهرهگیری از کلام وحی به دست آید و عملی گردد. در این نوشتار تلاش شده است بعضی از آن راهکارها بررسی شوند.https://rahtoosheh.dte.ir/article_78701_c44146e408c43b60e5f373fbd54022ff.pdfمعاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قمفصلنامه ره توشه2980-880462320251023نقش رهبری در مواجهه با دشمنان47567870210.22081/rt.2025.73377.1523FAرضاارجمندیدانشآموخته سطح 3 حوزه علمیه قمJournal Article20251103نقش رهبری در نظام اسلامی، نقشی هدایتگر، الهامبخش و تعیینکننده در عبور از پیچهای تاریخی و مقابله با دشمنیهای آشکار و پنهان است. امروزه که جنگها از میدان سخت به میدان ذهن و روایت منتقل شده است، رهبری نهتنها فرماندهی سیاسی بلکه راهبری فکری و فرهنگی جامعه را بر عهده دارد. بیانات متعدد رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیتالله العظمی خامنهای مدظله العالی، مسیر مقابله با دشمنان را برای جامعه اسلامی ترسیم میکند. رهبر معظم انقلاب در مواردی نظیر بصیرت و جهاد تبیین، وحدت و انسجام ملی، امیدآفرینی و تقویت روحیه مقاومت، هدایت فرهنگی و رسانهای، اعتمادسازی و شفافیت، مدیریت بحران و تصمیمگیری قاطع و درنهایت حفظ هویت ملی ـ دینی، میتواند در مواجهه با دشمن، جامعه را هدایت کند که در این نوشتار به تشریح این موارد پرداخته میشود. امیدآفرینی و تقویت روحیه مقاومت، هدایت فرهنگی و رسانهای، اعتمادسازی و شفافیت، مدیریت بحران و تصمیمگیری قاطع و درنهایت حفظ هویت ملی ـ دینی، میتواند در مواجهه با دشمن، جامعه را هدایت کند که در این نوشتار به تشریح این موارد پرداخته میشود.https://rahtoosheh.dte.ir/article_78702_7a273f28675f3d8874f19e12874aa25e.pdfمعاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قمفصلنامه ره توشه2980-880462320251023جایگاه هویت اسلامی در همگرایی امت اسلام؛ با هدف نقشآفرینی در عرصه بینالملل57627870310.22081/rt.2025.73364.1520FAسید حامدعلیزاده موسویاستادیار پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامیJournal Article20251102جهان اسلام امروز با پارادوکس عجیبی روبروست؛ از یکسو دارای بزرگترین ذخایر انرژی، مهمترین مسیرهای ترانزیتی و بیش از یک میلیارد و هشتصد میلیون جمعیت است؛ از سوی دیگر در بسیاری از عرصههای بینالمللی نقشی حاشیهای دارد. ریشه این وضعیت را باید در بحران هویت اسلامی جستجو کرد؛ هویتی که روزگاری تمدن درخشان اسلامی را پایهگذاری کرد و امروز تحت تأثیر ملیگرایی افراطی و فرهنگ وارداتی غرب به حاشیه رانده شده است.
این نوشتار بر آن است تا با بازخوانی شاخصههای اصیل هویت اسلامی از متن قرآن کریم، راه برونرفتی از این وضعیت ارائه دهد. در این مسیر، تجربه چندین سالۀ جمهوری اسلامی ایران به عنوان آزمایشگاهی زنده از تلفیق هویت اسلامی با دیپلماسی فعال بینالمللی مورد توجه ویژه قرار خواهد گرفت. پرسش اصلی این است که چگونه بازتعریف هویت اسلامی بر اساس معیارهای قرآنی میتواند به همگرایی بیشتر امت اسلام و درنتیجه افزایش نقشآفرینی آن در عرصه جهانی بینجامد؟
هویت اسلامی در جایگاه عاملی وحدتبخش میتواند امت اسلام را به بازیگری مؤثر در صحنه جهانی تبدیل کند. این نوشتار با روش تحلیلی - توصیفی و با استناد به آیات قرآن کریم، ابتدا مؤلفههای اصلی هویت اسلامی را از متن قرآن به دست میآورد؛ در بخش دوم، نقش این مؤلفهها در ایجاد همگرایی میان مسلمانان در ابعاد سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بررسی میکند؛ سپس ظرفیتهای این همگرایی برای تأثیرگذاری بر نظام بینالملل تحلیل شده است و درنهایت، تجربه جمهوری اسلامی ایران با عنوان نمونهای عینی از تلفیق هویت اسلامی با عملگرایی بینالمللی ارزیابی میگردد. یافتهها نشان میدهد بازگشت به اصول قرآنی میتواند جهان اسلام را از حاشیهنشینی در نظام جهانی به بازیگری فعال تبدیل نماید.https://rahtoosheh.dte.ir/article_78703_bfa75bcc4f9c61d2bfbfa2383db610c0.pdfمعاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قمفصلنامه ره توشه2980-880462320251023بازخوانی گفتمان اجتماعی فاطمیه؛ از مطالبهگری تا اصلاحگری63747870410.22081/rt.2025.73280.1517FAمحمدحسینافشاری کرمانیدانشجوی دکتری رشته مدیریتJournal Article20251024نقش زن در اجتماع گاه به دلیل تفاسیر نادرست از دین و گاه تحت تأثیر فرهنگهای خارجی، محدود یا تحریفشده است. بر این اساس، بازخوانی سیرۀ حضرت زهرا(س) در جایگاه نخستین زن مسلمان کنشگر پس از رحلت پیامبر(ص)، برای بازتعریف حضور اجتماعی زن مسلمان ضروری است. حضرت زهرا(س) در دورهای کوتاه اما سرنوشتساز، با خطبهها و موضعگیریهای خود، حضوری آگاهانه، معترضانه و اصلاحگرانه داشت. حضور ایشان فراتر از بعد عاطفی و خانوادگی بود؛ درواقع حضوری سیاسی ـ اجتماعی و آگاهانه بود که هدف اصلاح مسیر جامعه و بازگشت به حقیقت اسلام و عدالت را داشت. این الگو بر سه رکن اساسی استوار بود: آگاهی، مسئولیت و عدالتخواهی.
در تقابل با دیدگاههایی که زن را یا کاملاً از اجتماع حذف کردهاند یا نقش او را فقط نمادین میدانند، حضرت زهرا(س) الگوی جامعی از «زن مؤمن مسئول» ارائه میدهد؛ زنی که در اجتماع نهتنها نظارهگر بلکه فعال، مطالبهگر و اصلاحگر است. بنابراین فاطمه زهرا(س) را میتوان مبدأ شکلگیری «<strong>گفتمان اجتماعی مؤمنانه»</strong> دانست که با عقل، ایمان و عدالت در برابر انحراف اجتماعی و سکوت همگانی میایستد و از مطالبهگری به دنبال اصلاح جامعه خویش و هدایت آن به سمت معنویت و الوهیت است؛ وظیفهای که خداوند بر دوش نبی خود قرار داد: «<strong>ادْعُ إِلَى سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ * وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ</strong> ...»؛<sup>[1]</sup> یعنی ای پیامبر، با حکمت و اندرز نیکو، به راه پروردگارت دعوت کن.
آنچه این نوشتار بدان میپردازد، این است که گفتمان فاطمیه چگونه از سطح یک اعتراض سیاسی یا مطالبه حق شخصی (ماجرای فدک) فراتر رفت<sup>[2]</sup> و به گفتمانی تمدنساز تبدیل گردید؟ بنابراین نوشتار حاضر به دنبال پاسخ به این پرسش است که چه مؤلفههایی در گفتمان اجتماعی حضرت زهرا(س) وجود دارد که آن را از «مطالبهگری» به «اصلاحگری» ارتقا میدهد؟ در این نوشتار برای پاسخ به پرسش، از روش تحلیل گفتمان تاریخی ـ دینی گرفته شده است؛ بدین معنا که سخنان و کنشهای اجتماعی حضرت زهرا(س) در قالب یک نظام معنایی منسجم تحلیل میشود.
[1]. نحل: 125.
[2]. گرچه اهل نظر و دقت، خود واقف هستند که این موضوع هم امری شخصی نیست و باغ فدک، منبع درآمد اقتصادی شیعیان به شمار میآمده است.https://rahtoosheh.dte.ir/article_78704_dd5208c7f0959edeab49dd450f86618f.pdfمعاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قمفصلنامه ره توشه2980-880462320251023منطق مؤمنان و کافران در مواجهه با حوادث از منظر قرآن75847870510.22081/rt.2025.73414.1524FAعلیاسلامی (مدبّر)استادیار پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامیJournal Article20251108حوادث و رخدادهای زندگی خوشایند یا ناگوار، بخش جداییناپذیری از تجربه بشریاند و نگرش انسان در برابر آنها، بازتابی از جهانبینی و نظام اعتقادی اوست. قرآن کریم با تکیه بر مبانی توحیدی، جایگاه و ماهیت این حوادث را در پرتو رابطه انسان با خداوند تبیین میکند و از دو منطق کاملاً متمایز در برابر آنها سخن میگوید: منطق مؤمنان و صابران که ریشه در ایمان به مبدأ و معاد دارد؛ منطق کافران و منکران که نمود غفلت، خودباوری افراطی و دلبستگی به مظاهر دنیاست. از دیدگاه قرآن، تفاوت انسانها در نگرش به مصایب و نعمات فقط در نوع حادثه نیست، بلکه در نوع بینش و معرفت آنها در برابر خالق، هدف آفرینش و فلسفه امتحان الهی نهفته است.
نوشتار حاضر با هدف بررسی دقیق این دو رویکرد در آیات قرآن، میکوشد نشان دهد چگونه عقل و ایمان، صبر و تسلیم و درک حکمت الهی، مؤمن را در برابر ناملایمات به آرامش و پایداری میرساند؛ درحالیکه غفلت از خدا، احساس مالکیت مطلق و دلبستگی به دنیا، کافر را در برابر حوادث به اضطراب، تکبر و یأس گرفتار میسازد. بدینسان تبیین «منطق مؤمنان و کافران» نهتنها به فهم ژرفتر فلسفۀ بلا و نعمت در قرآن یاری میرساند، بلکه میتواند راهنمایی نظری و عملی برای مواجهۀ مؤمنانه با بحرانها و تحولات عالم انسان باشد.https://rahtoosheh.dte.ir/article_78705_d0950fe9647ccbdc8b00b6fb26d46926.pdfمعاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قمفصلنامه ره توشه2980-880462320251023مؤلفههای نابودی رژیم صهیونیستی از دیدگاه قرآن85927870610.22081/rt.2025.73365.1521FAمرتضیغرسبان روزبهانیمحقق رسمی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامیJournal Article20251102نابودی رژیم صهیونیستی نهتنها خواستۀ سیاسی یا شعار محور مقاومت، بلکه حقیقتی وعدهدادهشده در سنتهای الهی و آیات قرآن کریم است. قرآن کریم تاریخ را صحنه رویارویی دائمی دو جبهه حق و باطل معرفی میکند؛ جبههای که در رأس آن اهل ایمان، مجاهدان و صالحاناند؛ از سوی دیگر، جبههای که در آن طاغوتها، مستکبران و مفسدان جهان قرار دارند. بر اساس این دیدگاه، رژیم صهیونیستی که نماد معاصر طغیان، فساد و استکبار در منطقه و جهان است، به طور طبیعی در مسیر سقوط و نابودی خویش قرار دارد. قرآن کریم از طریق سنن الهی همچون سنت «نصرت مؤمنان»، «افشای باطل و اتمام حجت» و «پایان مهلت ظالمان» قواعدی را بیان میکند که مطابق آنها هر نظام طغیانگری دیر یا زود به نابودی میانجامد. این نوشتار با تکیه بر تفاسیر معتبر شیعی و تحلیل متون قرآنی، این سه مؤلفه اساسی را تبیین میکند و نشان میدهد که نابودی رژیم صهیونیستی یک نتیجه محتوم بر اساس قانونمندیهای الهی است که در قرآن تبیین شده است.
قرآن کریم جهان را عرصۀ عمل به قوانین حاکم بر هستی میداند. این قوانین برخلاف تصور مادیگرایان، صرفاً مبتنی بر قدرت نظامی و اقتصادی نیست، بلکه متکی بر اراده الهی و سنتهای تغییرناپذیر اوست که بر جوامع حاکم است. رژیم صهیونیستی بر پایه استکبار، اشغالگری، تجاوز و انکار حق بنیآدم شکل گرفته است؛ عناصری که در قرآن مترادف با «ظلم» و «طغیان» هستند. آیات متعددی بیانکنندۀ این سنت هستند که هیچ ظالمی در نهایت پایدار نخواهد ماند و قدرت او هرچند عظیم به نظر آید، محکوم به زوال است.
این نوشتار سه مؤلفۀ اصلی را برای اثبات این ادعا بررسی میکند که در ادامه به تبیین این سه مؤلفه از دیدگاه آیات الهی پرداخته میشود:
الف) سنت نصرت مؤمنان و ضرورت وجود جبهه مقاوم: تحقق وعده الهی وابسته به حضور و عمل مؤمنان است.
ب) سنت افشای باطل و اتمام حجت: فروپاشی پوششهای ظاهری و آشکارشدن حقیقت، زمینه زوال باطل را فراهم میآورد.
ج) سنت امهال و پایان مهلت: مهلتدادن به ظالمان، موقتی است و پایان آن حتمی است.https://rahtoosheh.dte.ir/article_78706_2f1d6007a462f6b7b9db0a761108eb1a.pdf