معاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم فصلنامه ره توشه 2980-8804 5 20 2025 01 20 دشمن‌شناسی در آیات و روایات 215 224 76977 10.22081/rt.2025.70748.1463 FA عبدالکریم پاک نیا استاد سطح عالی حوزه علمیه قم و مبلّغ نخبه دفتر تبلیغات اسلامی Journal Article 2025 01 06 دشمن‌شناسی در فرهنگ اسلامی، یک اصل مسلم است که دین مبین اسلام و مسلمانان بدون آن هرگز نمی‌توانند از اعتقادات و فرهنگ و جامعه اسلامی خود محافظت کنند. بر اساس آموزه‌های اسلامی، تولی بدون تبری ممکن نیست و تبری از دشمن هم نیاز به شناخت دشمن دارد. عاشق اهل ‌بیت(ع) هیچ‌گاه در کنار تولى، تبرى را فراموش نمى‏کند و اساساً بدون تبرى از دشمنان، مودت و محبت معنایی ندارد. شهید مطهری در توضیح تولی و تبری در مکتب شیعه می‌گوید: «شیعه معتقد است که فروع دین ده‌تاست و نهم و دهم را تَولّی و تَبرّی می‌شمارد و معنای آن این است که هرکس باید به ولایت علی بن ابی‏ طالب(ع) معتقد باشد؛ ولی همین مقدار کافی نیست و در همان حال بایستی یک حالت منفی نیز داشته باشد؛ یعنی آنچه را که ضد علی و راه اوست، نفی و انکار کند؛ چنانچه در توحید هم تنها ایمان به الله کافی نیست، بلکه بایستی نفی طاغوت در کنار آن قرار بگیرد».^[1] پیامبر اکرم(ص) فرمود: «<strong>إِنَّ أَوْثَقَ عُرَى الْإِیمَانِ الْحُبُّ فِی اللَّهِ وَ الْبُغْضُ فِی اللَّهِ، تَوَالِی وَلِی اللَّهِ وَ تَعَادِی عَدُوِّ اللَّهِ</strong>؛^[2] محکم‌ترین حلقۀ ایمان، دوستى در راه خدا و دشمنى در راه خدا و مهرورزى با دوستان خدا و بىزارى از دشمنان خداست». یا مسلمان باش یا کافر، دورنگی تا به کی<br /><br />   یا مقیمِ کعبه شو یا ساکنِ بت‌خانه باش<br /><br /> خدای متعال در آغاز سوره «ممتحنه» همۀ مؤمنان را از دوستی با دشمنان برحذر می‌دارد و می‌فرماید: «<strong>یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَعَدُوَّکُمْ أَوْلِیاءَ تُلْقُونَ إِلَیهِمْ بِالْمَوَدَّةِ</strong> ....؛^[3] ای کسانی که ایمان آورده‌اید، دشمن من و دشمن خود را دوست خویش قرار ندهید. شما به آنها اظهار محبّت می‌کنید، در‌حالی‌که آنها به آنچه بر شما نازل شده است، کفر می‌ورزند. و رسول خدا(ص) و شما را به دلیل ایمان‌آوردن به پروردگارتان، از شهر و دیارتان بیرون می‌کنند». لازم است بدانیم دشمن گاهی درونی پنهان و گاهی بیرونی یا آشکار است؛ همچنین گاه دشمنیِ خود را ابراز یا پنهان می‌دارد؛ دشمنی ممکن است کوچک و کم‌اهمیت باشد یا بزرگ و خطرناک، دشمن یا چهرۀ دوست به خود می‌گیرد یا به‌صراحت به میدان می‌آید. از سوی دیگر ابعاد دشمنی ممکن است در عرصه سیاسی، اقتصادی، اعتقادی، فرهنگی، اخلاقی یا نظامی نمایان شود و هجوم دشمن هم گاهی حمله‌های سخت و گاهی نرم و از راه فرهنگ و اندیشه است. پس شناخت میدان‌های نبرد و زمینه‌های هجوم و ضربه‌زدن به دشمن هم متفاوت است و نیاز به شناخت عمیق نقشه‌ها و اهداف دشمن دارد؛ بنابراین شناخت دشمن و ویژگی‌ها و شاخص آن ضرورت دارد. [1]. مرتضی مطهری، <em>آشنایی با قرآن</em>، ج ۲، ص ۷۷. [2]. محمدباقر مجلسی، <em>بحار الأنوار</em>، ج ۲۷، ص ۵۷. [3]. ممتحنه: 1. https://rahtoosheh.dte.ir/article_76977_ff6ef0265f48165383d7bb98f8b98e74.pdf